కార్తీక మాసం Karthika Masam
కార్తీకం
శివ, విష్ణు ఆరాధనకు అత్యంత పవిత్రమైన మాసం — దీపాలు, ఉపవాసాలు, వన భోజనాలు.
రెండు సంప్రదాయాలూ కలిసే మాసం
కార్తీక మాసం అరుదైనది — శైవులకూ, వైష్ణవులకూ ఇద్దరికీ పవిత్రమైనది. శివాలయాల్లో అభిషేకాలు, విష్ణ్వాలయాల్లో పూజలు ఒకేసారి జరుగుతాయి.
తెలుగునాట ఈ మాసం మొత్తం ఒక పండుగలా గడుస్తుంది. దీపాలు, ఉపవాసాలు, నదీ స్నానాలు, వన భోజనాలు — నెలంతా ఏదో ఒకటి.
కార్తీక సోమవారాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం. ఉపవాసం ఉండి, సాయంత్రం శివ దర్శనం చేసుకుని భోజనం చేస్తారు.
కార్తీక దీపం
కార్తీక మాసంలో దీపం వెలిగించడం ప్రధాన ఆచారం. ఇంటి ముందు, తులసి కోట దగ్గర, నది ఒడ్డున, ఆలయంలో — ఎక్కడైనా.
ఆకాశ దీపం — ఎత్తైన స్తంభంపై దీపం వెలిగించడం — ఆలయాల్లో కనిపించే ఆచారం.
నదిలో దీపాలు వదలడం కార్తీక పౌర్ణమి నాటి ప్రత్యేకత. అరటి దొప్పలో దీపం పెట్టి నీటిలో వదులుతారు.
వన భోజనం
కార్తీక మాసంలో ఉసిరి చెట్టు కింద వండి, కుటుంబం, స్నేహితులతో కలిసి భోజనం చేయడం వన భోజనం. తెలుగునాట ఇది ఎంతో ఇష్టపడే ఆచారం.
ఉసిరి చెట్టును ధాత్రి వృక్షంగా పవిత్రంగా భావిస్తారు. చెట్టు కింద దీపం వెలిగించి పూజ చేసి, ఆ తర్వాత భోజనం.
ఇది ఆచారం మాత్రమే కాదు — ప్రకృతిలో సమయం గడపడం, కుటుంబం కలిసి ఉండటం అనే సామాజిక కోణం కూడా ఉంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
కార్తీక సోమవారం ఉపవాసం ఎలా?
ఒంటిపూట లేదా పండ్లు. సాయంత్రం శివ దర్శనం తర్వాత భోజనం. ఆరోగ్య సమస్యలు ఉంటే సడలించుకోవచ్చు.
వన భోజనం ఉసిరి చెట్టు కిందే చేయాలా?
సంప్రదాయంలో ఉసిరి చెట్టు చెబుతారు. దొరకకపోతే ఏ చెట్టు కిందనైనా, తోటలోనైనా చేసుకోవచ్చు.
మంత్రాలు
శ్లోకాలు
స్తోత్రాలు
అచ్యుతాష్టకం
విష్ణువు నామాలను వరుసగా స్మరించే స్తోత్రం. శంకరాచార్యులకు ఆపాదన.
శతకంనిర్వాణ షట్కం
ఆది శంకరాచార్యులకు ఆపాదించే ఆరు శ్లోకాల అద్వైత స్తోత్రం. 'చిదానంద రూపః శివోஉహం శివోஉహమ్' మకుటం.
అష్టకంబిల్వాష్టకం
బిల్వ పత్రాన్ని శివుడికి సమర్పించే భావంతో చెప్పే స్తోత్రం. 'ఏకబిల్వం శివార్పణమ్' మకుటం.
అష్టకంమధురాష్టకం
శ్రీకృష్ణుడి ప్రతి అంశమూ మధురమని చెప్పే ఎనిమిది శ్లోకాల స్తోత్రం. వల్లభాచార్యుల రచన.
అష్టకంలింగాష్టకం
శివలింగాన్ని స్తుతించే ఎనిమిది శ్లోకాల స్తోత్రం. ప్రతి శ్లోకం 'తత్ప్రణమామి సదాశివ లింగమ్' అని ముగుస్తుంది.
స్తోత్రంశివ పంచాక్షర స్తోత్రం
'న మ శి వా య' — ఐదు అక్షరాలతో మొదలయ్యే ఐదు శ్లోకాల స్తోత్రం.
సహస్రనామం
పూజ
శివ అభిషేక విధానం
శివలింగానికి అభిషేకం చేసే క్రమం — ఏమి సమర్పిస్తారు, ఏ వరుసలో, ఇంట్లో ఎలా చేసుకోవాలి.
పూజలువరలక్ష్మీ వ్రత పూజా విధానం
శ్రావణ శుక్రవారం నాడు ముత్తైదువులు చేసే వరలక్ష్మీ వ్రతం — కలశ స్థాపన, తోరం, పూజా క్రమం.
పూజలుసత్యనారాయణ స్వామి పూజా విధానం
గృహప్రవేశం, పెళ్ళి, మొక్కు తీర్చడం — ఏ శుభ సందర్భంలోనైనా చేసే సత్యనారాయణ వ్రత పూజా క్రమం.
వ్రతం
పండుగలు
నాగుల చవితి
నాగ దేవతలను పూజించే రోజు. పుట్ట దగ్గర పాలు పోసి, చిమ్మిలి సమర్పించే ఆచారం.
పండుగలుదీపావళి
దీపాల పండుగ — నరకాసుర సంహారం, లక్ష్మీ పూజ.
పండుగలుమహా శివరాత్రి
సంవత్సరంలో అత్యంత ముఖ్యమైన శైవ పర్వదినం — ఉపవాసం, జాగరణ, అభిషేకం.
పండుగలురథ సప్తమి
సూర్యుడి రథం ఉత్తర దిశగా మళ్ళే రోజు. జిల్లేడు ఆకులతో స్నానం, సూర్య నమస్కారాలు.
పండుగలుశ్రీకృష్ణ జన్మాష్టమి
శ్రీకృష్ణుడి జన్మదినం. అర్ధరాత్రి పూజ, ఉట్టి కొట్టడం, చిన్ని కృష్ణుడి పాదముద్రలు.
పండుగలుశ్రీరామ నవమి
శ్రీరాముడి జన్మదినం. భద్రాచలంలో సీతారాముల కల్యాణం, వడపప్పు-పానకం పంపిణీ.
దేవాలయాలు
అహోబిలం
నరసింహ అవతార క్షేత్రం. నల్లమల కొండలలో తొమ్మిది నరసింహ ఆలయాలు.
దేవాలయాలుతిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
తిరుమల కొండపై వేంకటేశ్వరుని ఆలయం — తెలుగు ప్రజలకు అత్యంత ప్రధానమైన క్షేత్రం.
దేవాలయాలుద్రాక్షారామం
పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి; శక్తిపీఠంగా కూడా పరిగణన. కోనసీమలోని ప్రాచీన శైవ క్షేత్రం.
దేవాలయాలుభద్రాచలం
గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న రామాలయం. రామదాసు కట్టించిన క్షేత్రం; శ్రీరామ నవమి కల్యాణానికి ప్రసిద్ధి.
దేవాలయాలుమంగళగిరి
పానకం నైవేద్యంగా స్వీకరించే నరసింహ క్షేత్రం. స్వామి సగం మాత్రమే తాగుతాడనే ఆచారం ప్రసిద్ధం.
దేవాలయాలుయాదాద్రి లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి
తెలంగాణలో ప్రధాన నరసింహ క్షేత్రం — యాదగిరిగుట్టగా ప్రసిద్ధి.
దేవాలయాలుశ్రీకాళహస్తి
పంచభూత లింగాలలో వాయు లింగ క్షేత్రం. కన్నప్ప కథ జరిగిన చోటు; రాహు-కేతు పూజలకు ప్రసిద్ధి.
దేవాలయాలుశ్రీశైలం మల్లికార్జున స్వామి
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాల్లో ఒకటి, అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో ఒకటి — రెండూ ఒకే క్షేత్రంలో.
కథలు
గజేంద్ర మోక్షం
మొసలి పట్టుకున్న ఏనుగు, ఆఖరి బలం ఉన్నంతవరకూ పోరాడి, చివరికి పిలిచిన పిలుపు.
కథలుగణేశుడి జన్మ కథ
పార్వతీదేవి నలుగుపిండితో ఒక బాలుడిని సృష్టించడం, శివుడితో జరిగిన ఘర్షణ, గజముఖం అమరడం — గణపతి జన్మ వృత్తాంతం.
కథలుప్రదక్షిణ పందెం
లోకాలు చుట్టి రమ్మంటే కుమారస్వామి బయలుదేరాడు; గణపతి తల్లిదండ్రుల చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేశాడు. బుద్ధి బలాన్ని గెలిచిన కథ.
కథలుప్రహ్లాదుడి కథ
తండ్రి నిషేధించినా హరినామం విడవని బాలుడు. స్తంభం చీల్చుకుని నరసింహుడు వచ్చిన కథ.
కథలుభక్త కన్నప్ప
శ్రీకాళహస్తిలో ఒక బోయవాడు, శాస్త్రం తెలియకుండా, తన కళ్ళు ఇచ్చి శివుడిని పొందిన కథ.
కథలుమార్కండేయుడి కథ
పదహారేళ్ళ ఆయుష్షుతో పుట్టిన బాలుడు, శివలింగాన్ని పట్టుకుని మృత్యువును ఎదుర్కొన్న కథ.
గ్రంథాలు
భగవద్గీత
కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో అర్జునుడికి కృష్ణుడు చెప్పిన 700 శ్లోకాల సంవాదం. మహాభారత భీష్మ పర్వంలోని భాగం.
గ్రంథాలుభాగవతం
పన్నెండు స్కంధాల మహాపురాణం. విష్ణు అవతారాలు, ముఖ్యంగా కృష్ణ కథ దీని కేంద్రం. తెలుగులో పోతన రచన ప్రసిద్ధం.
గ్రంథాలురామాయణం
వాల్మీకి రచించిన ఆదికావ్యం. రాముడి కథను ఏడు కాండలలో చెప్పే గ్రంథం.
ఆచార్యులు
తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు
తిరుమల వేంకటేశ్వరుని మీద ముప్పై రెండువేల సంకీర్తనలు రాసిన పదకవితా పితామహుడు. తెలుగు భక్తి సంగీతానికి పునాది వేసినవాడు.
ఆచార్యులుత్యాగరాజ స్వామి
కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులలో ఒకరు. రాముడి మీద వేలాది కృతులు తెలుగులో రాసిన వాగ్గేయకారుడు.
ఆచార్యులుభద్రాచల రామదాసు
భద్రాచలం రామాలయాన్ని కట్టించి, ఆ కారణంగా చెరసాలపాలై, అక్కడే రామ కీర్తనలు రాసిన భక్త కవి.
దేవతలు
నాగ దేవతలు
శేషుడు, వాసుకి, తక్షకుడు మొదలైన నాగ దేవతలు. నాగ పంచమి, నాగుల చవితి ఆచారాలు.
దేవతలుపరమశివుడు
లయకారుడు, ఆదియోగి, భోళా శంకరుడు. సోమవారం ఆరాధించే దేవుడు; అభిషేకప్రియుడు.
దేవతలుమల్లికార్జున స్వామి
శ్రీశైల క్షేత్ర మూర్తి. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి; భ్రమరాంబ సమేతుడు.
దేవతలుశ్రీ మహావిష్ణువు
సృష్టిని రక్షించే దేవుడు. ధర్మం క్షీణించినప్పుడల్లా అవతారమెత్తి లోకాన్ని కాపాడతాడని వైష్ణవ సంప్రదాయం చెబుతుంది.
→ ఈరోజు భక్తి
→ పండుగల క్యాలెండర్
→ ఈ రోజు పంచాంగం, రాశి ఫలాలు