దేవతలు Deities

ఆది లక్ష్మి

Adi Lakshmi

అన్ని లక్ష్మీ రూపాలకూ మూలమైన ఆది రూపం. రమా అని కూడా పిలుస్తారు.

అగ్ని

Agni

వేదాలలో అత్యంత ప్రధానమైన దేవతలలో ఒకరు. యజ్ఞంలో దేవతలకు హవిస్సును చేర్చే మధ్యవర్తి.

అర్ధనారీశ్వరుడు

Ardhanarishvara

సగం శివుడు, సగం పార్వతి ఉన్న రూపం. పురుష-ప్రకృతి ఐక్యానికి ప్రతీక.

అయ్యప్ప స్వామి

Ayyappa

శివుడు, విష్ణువుల కలయిక నుంచి జన్మించిన స్వామిగా చెప్పబడేవాడు. శబరిమల క్షేత్రాధిపతి; మండల దీక్ష సంప్రదాయానికి కేంద్రం.

బలరాముడు

Balarama

కృష్ణుడి అన్న, నాగలిని ఆయుధంగా ధరించినవాడు. కొన్ని సంప్రదాయాలలో దశావతారాలలో తొమ్మిదవవాడు.

కాలభైరవుడు

Kalabhairava

శివుడి ఉగ్ర రూపం. క్షేత్రపాలకుడిగా, కాలానికి అధిపతిగా ఆరాధన.

బ్రహ్మ

Brahma

త్రిమూర్తులలో సృష్టికర్త. ఆలయాలు అరుదుగా ఉండే దేవుడు.

బ్రహ్మచారిణి

Brahmacharini

నవదుర్గలలో 2 వ రూపం. తపస్సు ఆచరించే రూపం. నవరాత్రి 2 వ రోజు ఆరాధన.

బృహస్పతి

Brihaspati

నవగ్రహాలలో ఒకరు. బృహస్పతి దేవతల గురువు.

బుధుడు

Budha

నవగ్రహాలలో ఒకరు. బుధుడు — చంద్రుడి కుమారుడని పురాణ కథనం.

చంద్రుడు

Chandra

నవగ్రహాలలో ఒకరు. నవగ్రహాలలో రెండవవాడు చంద్రుడు.

చంద్రఘంట

Chandraghanta

నవదుర్గలలో 3 వ రూపం. నుదుటిపై అర్ధచంద్రం ఘంటాకారంలో ఉన్న రూపం. నవరాత్రి 3 వ రోజు ఆరాధన.

దక్షిణామూర్తి

Dakshinamurthy

గురు రూపంలోని శివుడు. మౌనంగానే శిష్యులకు జ్ఞానం బోధించిన రూపం.

దశమహావిద్యలు

Dashamahavidya

శాక్త తంత్ర సంప్రదాయంలోని పది దేవీ రూపాలు — కాళి, తార, త్రిపురసుందరి, భువనేశ్వరి, భైరవి, ఛిన్నమస్త, ధూమావతి, బగళాముఖి, మాతంగి, కమల.

దశావతారాలు

Dashavatara

విష్ణువు పది అవతారాలు — మత్స్యం నుంచి కల్కి వరకు. ధర్మం క్షీణించినప్పుడల్లా అవతరిస్తానన్న ప్రతిజ్ఞ.

శ్రీ దత్తాత్రేయ స్వామి

Dattatreya

త్రిమూర్తి స్వరూపుడు, గురు తత్త్వానికి ప్రతీక. గురువారం ఆరాధించే దేవుడు.

ధైర్య లక్ష్మి

Dhairya Lakshmi

ధైర్యాన్ని ఇచ్చే రూపం. కష్టకాలంలో నిలబడే బలానికి అధిదేవత.

ధన లక్ష్మి

Dhana Lakshmi

ధనానికి అధిదేవత. అష్టలక్ష్ములలో సాధారణంగా చివరన చెప్పే రూపం.

ధాన్య లక్ష్మి

Dhanya Lakshmi

పంటకు, ఆహారానికి అధిదేవత. ధాన్యం ఉన్న ఇల్లే నిజమైన ఐశ్వర్యం అనే భావన.

అష్ట దిక్పాలకులు

Dikpalakas

ఎనిమిది దిక్కులను కాపాడే దేవతలు — ఇంద్రుడు, అగ్ని, యముడు, నిరృతి, వరుణుడు, వాయువు, కుబేరుడు, ఈశానుడు.

వాహనాలు, దివ్య జీవులు

Vahanas and Divine Beings

గరుడుడు, నంది, కామధేనువు, ఐరావతం — దేవతలు కాని, కానీ దైవిక సంప్రదాయంలో స్థానం ఉన్న జీవులు.

శ్రీ దుర్గా దేవి

Durga

శక్తి స్వరూపిణి — మహిషాసురుని సంహరించిన అమ్మవారు.

గజ లక్ష్మి

Gaja Lakshmi

రెండు ఏనుగులు అభిషేకిస్తుండగా పద్మంపై కూర్చున్న రూపం. అత్యంత ప్రాచీనమైన లక్ష్మీ రూపం.

గణేశుడు

Ganesha

విఘ్నాలను తొలగించే దేవుడు, ఏ శుభకార్యానికైనా మొదటి పూజ అందుకునేవాడు. బుద్ధి, విద్య, ఆరంభాలకు అధిదేవత.

గరుడుడు

Garuda

విష్ణువు వాహనం, పక్షిరాజు. వినత కుమారుడు; నాగులకు శత్రువు.

గ్రామదేవతలు

Village Deities

ఊరిని కాపాడే తల్లులు. మైసమ్మ, పోలేరమ్మ, ఎల్లమ్మ, గంగానమ్మ, ముత్యాలమ్మ, నూకాలమ్మ, పైడితల్లి — తెలుగు నేల గ్రామదేవత సంప్రదాయం.

ఆంజనేయస్వామి

Hanuman

రామభక్తికి, ధైర్యానికి, నిస్వార్థ సేవకు ప్రతీక. భయ నివారణకు, బలం కోసం ఆరాధించే దేవుడు.

ఇంద్రుడు

Indra

వేదాలలో దేవతలకు రాజు, వర్షానికి అధిపతి. పురాణాలలో ఆయన స్థానం తగ్గింది.

కాళరాత్రి

Kalaratri

నవదుర్గలలో 7 వ రూపం. కాలాన్ని కూడా అంతం చేసే ఉగ్ర రూపం. నవరాత్రి 7 వ రోజు ఆరాధన.

కాళీమాత

Kali

కాలానికి అధిదేవత, దేవి ఉగ్ర రూపం. దశమహావిద్యలలో మొదటిది.

కల్కి

Kalki

కలియుగాంతంలో వస్తాడని చెప్పబడే అవతారం. తెల్లని గుర్రంపై, ఖడ్గం ధరించి.

కామధేనువు

Kamadhenu

సముద్ర మథనంలో ఉద్భవించిన దివ్య గోవు. కోరిన కోరికలు తీర్చేదని కథనం.

కాత్యాయని

Katyayani

నవదుర్గలలో 6 వ రూపం. కత్య మహర్షి ఇంట అవతరించిన రూపం. నవరాత్రి 6 వ రోజు ఆరాధన.

కేతువు

Ketu

నవగ్రహాలలో ఒకరు. కేతువు రాహువుకు వ్యతిరేక బిందువు — చంద్రుడి కక్ష్య సూర్య మార్గాన్ని ఖండించే దక్షిణ పాతం.

శ్రీకృష్ణుడు

Krishna

విష్ణువు పూర్ణావతారం — భగవద్గీత ఉపదేశకుడు, గోపాలుడు, రాయబారి.

కుబేరుడు

Kubera

సంపదకు అధిపతి, యక్షులకు రాజు. ఉత్తర దిక్కుకు దిక్పాలకుడు.

కులదేవత, ఇష్టదేవత

Kuladevata and Ishta Devata

కుటుంబం తరతరాలుగా కొలిచే దేవత కులదేవత; మనసుకు నచ్చిన దేవత ఇష్టదేవత. ఈ రెండింటి తేడా, ఎలా తెలుసుకోవాలి.

కూర్మావతారం

Kurma

సముద్ర మథన సమయంలో మందర పర్వతాన్ని వీపుపై మోసిన తాబేలు రూపం.

కూష్మాండ

Kushmanda

నవదుర్గలలో 4 వ రూపం. సృష్టికి మూలమైన రూపం. నవరాత్రి 4 వ రోజు ఆరాధన.

శ్రీ మహాలక్ష్మి

Lakshmi

సంపద, సౌభాగ్యం, శుభానికి అధిదేవత. శుక్రవారం ఆరాధించే అమ్మవారు.

లలితా త్రిపురసుందరి

Lalita Tripurasundari

శ్రీవిద్యా సంప్రదాయానికి కేంద్ర దేవత. లలితా సహస్రనామం ఈమెదే.

మహాగౌరి

Mahagauri

నవదుర్గలలో 8 వ రూపం. తపస్సు తర్వాత తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించిన రూపం. నవరాత్రి 8 వ రోజు ఆరాధన.

మైసమ్మ

Maisamma

తెలంగాణ గ్రామాలలో ఊరి సరిహద్దును కాపాడే గ్రామదేవత. ఊరి పొలిమేరలో గుడి.

మల్లికార్జున స్వామి

Mallikarjuna

శ్రీశైల క్షేత్ర మూర్తి. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి; భ్రమరాంబ సమేతుడు.

అంగారకుడు

Mangala

నవగ్రహాలలో ఒకరు. అంగారకుడు — ఎర్రని గ్రహం.

మత్స్యావతారం

Matsya

ప్రళయ జలాల నుంచి వేదాలను, మనువును రక్షించిన చేప రూపం.

నాగ దేవతలు

Naga Deities

శేషుడు, వాసుకి, తక్షకుడు మొదలైన నాగ దేవతలు. నాగ పంచమి, నాగుల చవితి ఆచారాలు.

నంది

Nandi

శివుడి వాహనం, ద్వారపాలకుడు. ప్రతి శివాలయంలోనూ గర్భగుడికి ఎదురుగా ఉంటాడు.

శ్రీ నృసింహ స్వామి

Narasimha

విష్ణువు నాలుగవ అవతారం. సగం సింహం, సగం మనిషి రూపంలో ప్రహ్లాదుడిని రక్షించి హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించిన స్వామి. తెలుగు నేలకు అత్యంత సన్నిహితమైన అవతారం.

నటరాజు

Nataraja

నృత్య రూపంలోని శివుడు. ఆనంద తాండవం చేస్తున్న రూపం; చిదంబరం క్షేత్ర మూర్తి.

నూకాలమ్మ

Nookalamma

ఉత్తరాంధ్ర, గోదావరి జిల్లాలలో ఆరాధించే గ్రామదేవత. అనకాపల్లి జాతర ప్రసిద్ధం.

పరశురామావతారం

Parashurama

గొడ్డలిని ఆయుధంగా ధరించిన ఋషి-యోధుడు. జమదగ్ని, రేణుకల కుమారుడు.

పార్వతీ దేవి

Parvati

పరమశివుని అర్ధాంగి, గణపతి-కుమారస్వాముల తల్లి. హిమవంతుని కుమార్తెగా జన్మించి తపస్సుతో శివుడిని పొందిన దేవి.

పోచమ్మ

Pochamma

తెలంగాణ, ఆంధ్ర గ్రామాలలో విస్తృతంగా పూజలందుకునే గ్రామదేవత. అమ్మవారు (మశూచి) వంటి వ్యాధుల నుంచి కాపాడే తల్లిగా ఆరాధన.

పోలేరమ్మ

Poleramma

పొలిమేర దేవత. ఆంధ్ర, తెలంగాణ గ్రామాలలో ఊరి సరిహద్దును కాపాడే అమ్మవారు.

రాహువు

Rahu

నవగ్రహాలలో ఒకరు. రాహువు నిజమైన గ్రహం కాదు — ఛాయా గ్రహం.

శ్రీరాముడు

Rama

మర్యాదా పురుషోత్తముడు — ధర్మానికి, వాగ్దాన పాలనకు ప్రతీక.

సమ్మక్క సారలమ్మ

Sammakka Sarakka

మేడారం జాతరకు కేంద్రమైన గిరిజన దేవతలు. తల్లీకూతుళ్ళు; కాకతీయ పాలకులతో పోరాడి ప్రాణాలర్పించారని కథనం.

సంతాన లక్ష్మి

Santana Lakshmi

సంతానానికి అధిదేవత. పిల్లలే గొప్ప సంపద అనే భావన.

సప్త మాతృకలు

Saptamatrikas

ఏడుగురు మాతృ దేవతలు — బ్రాహ్మి, మాహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, ఇంద్రాణి, చాముండ. ప్రధాన దేవతల శక్తి రూపాలు.

శ్రీ సరస్వతీ దేవి

Saraswati

విద్య, కళలు, వాక్కుకు అధిదేవత — పుస్తకం, వీణ, జపమాల ధరించినది.

శైలపుత్రి

Shailaputri

నవదుర్గలలో 1 వ రూపం. పర్వత రాజు కుమార్తె. నవరాత్రి 1 వ రోజు ఆరాధన.

శ్రీ శనీశ్వరుడు

Shani

కర్మఫలాన్ని ఇచ్చే న్యాయమూర్తి. శనివారం ఆరాధించే గ్రహదేవత.

పరమశివుడు

Shiva

లయకారుడు, ఆదియోగి, భోళా శంకరుడు. సోమవారం ఆరాధించే దేవుడు; అభిషేకప్రియుడు.

శుక్రుడు

Shukra

నవగ్రహాలలో ఒకరు. శుక్రుడు రాక్షసుల గురువు.

సిద్ధిదాత్రి

Siddhidatri

నవదుర్గలలో 9 వ రూపం. సిద్ధులను ప్రసాదించే రూపం. నవరాత్రి 9 వ రోజు ఆరాధన.

స్కందమాత

Skandamata

నవదుర్గలలో 5 వ రూపం. స్కందుడి (కుమారస్వామి) తల్లి. నవరాత్రి 5 వ రోజు ఆరాధన.

శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య స్వామి

Subrahmanya

శివ పార్వతుల కుమారుడు, దేవసేనాధిపతి — ఆరు ముఖాల స్వామి.

సూర్య భగవానుడు

Surya

ప్రత్యక్ష దైవం. ఆరోగ్యం, ఆత్మవిశ్వాసం, తేజస్సుకు అధిదేవత. ఆదివారం ఆరాధించే దేవుడు.

వైదిక దేవతలు

Vedic Deities

ఋగ్వేద కాలంలో ప్రధానంగా ఉన్న దేవతలు — అగ్ని, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, వాయువు, ఉషస్సు. వాటి పాత్రలు పురాణాలలో ఎలా మారాయి.

వామనావతారం

Vamana

బలి చక్రవర్తి దగ్గర మూడడుగుల నేల అడిగి మూడు లోకాలను కొలిచిన అవతారం.

వరాహావతారం

Varaha

సముద్రంలో మునిగిన భూమిని కోరలతో పైకి తెచ్చిన వరాహ రూపం.

వరుణుడు

Varuna

వేదాలలో ఋతానికి — విశ్వ ధర్మానికి — అధిపతి. తర్వాత జలాధిపతిగా స్థిరపడ్డాడు.

వాయువు

Vayu

గాలికి అధిదేవత, ప్రాణానికి ప్రతీక. హనుమంతుడి, భీముడి తండ్రిగా పురాణ కథనం.

శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి

Venkateswara

తిరుమల కొండపై వెలసిన విష్ణు స్వరూపుడు — తెలుగు ప్రజల ఇలవేల్పు.

విద్యా లక్ష్మి

Vidya Lakshmi

విద్యకు అధిదేవత. జ్ఞానమే అత్యున్నత సంపద అనే భావన.

విజయ లక్ష్మి

Vijaya Lakshmi

విజయాన్ని ఇచ్చే రూపం. ప్రయత్నానికి ఫలితం దక్కడానికి ప్రార్థించే రూపం.

శ్రీ మహావిష్ణువు

Vishnu

సృష్టిని రక్షించే దేవుడు. ధర్మం క్షీణించినప్పుడల్లా అవతారమెత్తి లోకాన్ని కాపాడతాడని వైష్ణవ సంప్రదాయం చెబుతుంది.

యముడు

Yama

మృత్యువుకు, ధర్మానికి అధిదేవత. దక్షిణ దిక్కుకు అధిపతి.

ఎల్లమ్మ

Yellamma

తెలుగు, కన్నడ ప్రాంతాలలో ఆరాధించే దేవత. రేణుక కథతో అనుసంధానం ఉన్న సంప్రదాయం.